Handelingsbekwaamheid
Handelingsbekwaamheid is het vermogen om de rechten die men bezit, zelf en zelfstandig uit te oefenen. Het feit dat een persoon bepaalde rechten heeft (rechtsbekwaamheid), betekent niet automatisch dat die persoon deze ook zelfstandig kan uitvoeren. Daarom maakt de wet een onderscheid tussen:
- Rechtsbekwaamheid: het vermogen om rechten en plichten te hebben;
- Handelingsbekwaamheid: het vermogen om deze rechten en plichten effectief uit te oefenen.
Handelingsbekwaamheid verwijst dus naar het vermogen om zelfstandig rechtshandelingen te verrichten en verplichtingen aan te gaan.
In principe is iedereen handelingsbekwaam, maar er zijn uitzonderingen
Hoewel het basisprincipe stelt dat elke persoon handelingsbekwaam is, bestaan er wettelijke uitzonderingen. Niet iedere rechtsbekwame persoon is automatisch ook handelingsbekwaam, maar omgekeerd geldt dat iedereen die handelingsbekwaam is ook rechtsbekwaam is.
Beperkingen van handelingsbekwaamheid kunnen alleen door de wet worden opgelegd (art. 5.40 BW) en worden restrictief geïnterpreteerd. Meestal zijn deze beperkingen bedoeld ter bescherming van personen die niet in staat zijn om zelf hun rechten en plichten uit te oefenen, zoals minderjarigen of personen met een geestelijke stoornis.
Personen kunnen volledig handelingsonbekwaam zijn, wat betekent dat zij voor alle rechtshandelingen beperkt zijn. Daarnaast kan er ook sprake zijn van gedeeltelijke handelingsonbekwaamheid, waarbij de onbekwaamheid enkel geldt voor bepaalde rechtshandelingen die de wet expliciet regelt.
Algemene handelingsonbekwaamheid
Bij volledige handelingsonbekwaamheid kan een persoon zijn of haar rechten niet zelfstandig uitoefenen. Om de rechtshandelingen van een dergelijke onbekwame persoon rechtsgeldig te maken, is de tussenkomst van een handelingsbekwame derde noodzakelijk. Deze derde kan de onbekwame persoon bijstaan bij het verrichten van rechtshandelingen of hem/haar vertegenwoordigen door de rechtshandeling namens hem/haar te verrichten.
Er bestaan echter uitzonderingen waarbij de tussenkomst van een derde niet mogelijk is, bijvoorbeeld het recht om te huwen onder de minimumleeftijd (art. 144 oud BW).
Het is de taak van de vrederechter om per geval te beoordelen of en welke beschermingsmaatregelen noodzakelijk zijn, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke situatie en behoeften van de betrokken persoon.
Beperkte handelingsonbekwaamheid
In het stelsel van beperkte handelingsonbekwaamheid kan een persoon nog steeds zelf bepaalde rechtshandelingen verrichten, maar wordt zijn handelingsbekwaamheid beperkt door verschillende wettelijke technieken:
- Bijstand: de persoon moet bij bepaalde rechtshandelingen worden bijgestaan door een door de wet aangewezen derde;
- Toestemming: de persoon heeft voorafgaande goedkeuring nodig voor het verrichten van bepaalde rechtshandelingen;
- Verzet: door de wet aangewezen derden hebben het recht om achteraf bezwaar te maken tegen de verrichte handelingen.
Er bestaan verschillen binnen de categorie van handelingsonbekwaamheid. Zo kennen niet-ontvoogde minderjarigen vaak alle drie deze technieken (bijstand, toestemming en verzet), terwijl ontvoogde minderjarigen doorgaans alleen bijstand en toestemming kennen.
Hoewel een persoon soms vertegenwoordiging nodig heeft, betekent dit niet automatisch dat hij handelingsonbekwaam is. Dit bijvoorbeeld het geval bij geïnterneerde geesteszieken en gehandicapte gehuwden, die wel vertegenwoordigd worden maar niet per definitie handelingsonbekwaam zijn.