Staatssteun: wanneer wordt een belastingvoordeel een Europees probleem?

Staatssteun is overheidssteun die bepaalde ondernemingen bevoordeelt en daardoor de concurrentie in de Europese Unie kan verstoren. Dat gaat niet alleen over subsidies. Ook een gunstige belastingregeling of een fiscale ruling kan staatssteun zijn. En dan kan de overheid verplicht worden om dat voordeel jaren later terug te vorderen.

Wat is staatssteun?

Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) verbiedt in principe steun die:

• door een lidstaat of met overheidsmiddelen wordt gegeven;
• bepaalde ondernemingen of bepaalde producties begunstigt;
• de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen;
• het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt (art. 107 VWEU).

Steun kan twee vormen aannemen. Bij positieve steun krijgt de onderneming iets, zoals een subsidie. Bij negatieve steun betaalt de onderneming minder dan normaal, bijvoorbeeld door een belastingvrijstelling of een verlaagd tarief.

Selectiviteit: de kern van de zaak

Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie moet het voordeel selectief zijn. Een maatregel die voor alle ondernemingen in dezelfde situatie geldt, is geen staatssteun. Een belastingvoordeel dat alleen bepaalde ondernemingen of sectoren geniet, kan dat wel zijn. Dat geldt zowel voor een vrijstelling als voor een specifieke heffing die sommige ondernemingen ontziet.

Wie houdt toezicht?

De Europese Commissie. Een lidstaat moet een nieuwe steunmaatregel vooraf bij de Commissie melden, en mag hem pas uitvoeren na haar goedkeuring. Vindt de Commissie dat een maatregel onrechtmatige steun is, dan kan ze de terugvordering bevelen. Tegen dat besluit kunnen de lidstaat en de betrokken ondernemingen in beroep gaan bij het Gerecht van de EU. Tegen een uitspraak van het Gerecht is nog hogere voorziening mogelijk bij het Hof van Justitie.

Het Belgische voorbeeld: de overwinstvrijstelling

België kende een regeling waarbij Belgische vennootschappen van multinationale groepen via een ruling een deel van hun winst niet moesten belasten. Het ging om de zogenaamde overwinst: de winst die een zelfstandige onderneming in dezelfde situatie niet zou hebben gemaakt. De regeling steunde op art. 185, §2 WIB92. Meer over die bepaling leest u in Wat zijn abnormale of goedgunstige voordelen?

De tijdlijn toont hoe lang zo'n procedure kan duren:

• in 2016 besliste de Commissie dat de regeling onrechtmatige steun was, en beval ze de terugvordering van ongeveer € 700 miljoen bij een reeks ondernemingen;
• in 2019 vernietigde het Gerecht dat besluit;
• op 16 september 2021 vernietigde het Hof van Justitie op zijn beurt het arrest van het Gerecht en verwees de zaak terug (zaak C-337/19 P, Commissie/België en Magnetrol International);
• op 20 september 2023 oordeelde het Gerecht dat de Commissie de regeling terecht als onrechtmatige staatssteun had beschouwd (zaak T-131/16 RENV).

Een bekend voorbeeld uit het buitenland: Apple

Ook in andere lidstaten liepen grote zaken. Op 10 september 2024 bevestigde het Hof van Justitie definitief dat de fiscale rulings die Ierland aan Apple had gegeven, onrechtmatige staatssteun vormden (zaak C-465/20 P). Ierland moest ongeveer € 13 miljard terugvorderen, vermeerderd met interesten. De zaak toont dat ook een ruling die een overheid zelf gaf, later kan worden aangevochten.

Wanneer hoeft steun niet gemeld te worden?

Niet elke steunmaatregel moet vooraf bij de Commissie langs. De belangrijkste uitzonderingen zijn:

• de de-minimisverordening (Verordening (EU) 2023/2831): kleine steunbedragen tot € 300.000,00 per onderneming over een periode van drie jaar gelden niet als staatssteun. Die drie jaar zijn een glijdende periode: u rekent telkens terug vanaf de dag waarop nieuwe steun wordt toegekend. Het plafond bedroeg € 200.000,00 tot eind 2023;
• de Algemene Groepsvrijstellingsverordening, die bepaalde categorieën van steun vrijstelt van aanmelding, bijvoorbeeld voor onderzoek, opleiding of milieu;
• bijzondere regels in het Verdrag en in sectorale regelingen, onder meer voor landbouw en vervoer.

Voor landbouw en visserij gelden aparte de-minimisregels met lagere plafonds.

Wat betekent dit voor uw onderneming?

Geniet uw onderneming een fiscaal voordeel dat niet voor iedereen geldt, ga dan na op welke regel het steunt. Werd het voordeel toegekend via een ruling of een specifiek regime, bewaar dan alle stukken. Een terugvordering kan jaren later volgen, met interesten. Voor groepen met internationale structuren hangt dit nauw samen met het arm's-lengthbeginsel. Zie Wat is het 'arm's length'-principe? Een breder overzicht vindt u in EU- en internationale fiscaliteit.

Kort samengevat: vraag en antwoord

Kan een belastingvoordeel staatssteun zijn? Ja. Een vrijstelling, een verlaagd tarief of een ruling die alleen bepaalde ondernemingen bevoordeelt, kan verboden staatssteun zijn (art. 107 VWEU). Het voordeel moet dan wel selectief zijn.

Hoeveel steun mag een onderneming krijgen zonder melding bij de Europese Commissie? Volgens de de-minimisverordening tot € 300.000,00 per onderneming over een glijdende periode van drie jaar, sinds 1 januari 2024.

Veelgestelde vragen

Wat gebeurt er als een voordeel achteraf staatssteun blijkt te zijn?
De lidstaat moet de steun in principe terugvorderen bij de onderneming die hem kreeg, vermeerderd met interesten. Dat kan ook jaren na de toekenning nog gebeuren.

Moet elke steunmaatregel vooraf gemeld worden?
Nee. Steun onder het de-minimisplafond van € 300.000,00 over drie jaar en steun die onder de Algemene Groepsvrijstellingsverordening valt, hoeft niet vooraf gemeld te worden.

Waarover ging de Magnetrol-zaak?
Over de Belgische overwinstvrijstelling voor vennootschappen van multinationale groepen. Na een lange procedure oordeelde het Gerecht in 2023 dat die regeling onrechtmatige staatssteun was.

Is een ruling van de fiscus een garantie tegen staatssteun?
Nee. Een ruling bindt de fiscus, maar de Europese Commissie kan nog altijd oordelen dat het voordeel onrechtmatige staatssteun is. Dat bleek onder meer in de zaken over de overwinstvrijstelling en Apple.