Non bis in idem betekent dat niemand twee keer vervolgd of gestraft mag worden voor hetzelfde feit. In fiscale zaken roept dat een concrete vraag op: kan de fiscus u een belastingverhoging opleggen en kan het parket u daarna nog strafrechtelijk vervolgen voor dezelfde fraude? Het antwoord is genuanceerder dan het principe doet vermoeden.
Wat betekent het beginsel?
Non bis in idem, ook wel ne bis in idem, betekent letterlijk "niet twee keer over hetzelfde". Het beginsel staat onder meer in artikel 4 van het Zevende Protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Gaat het om een belasting die door het EU-recht geregeld is, zoals de btw, dan speelt ook artikel 50 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
Het Grondwettelijk Hof toetst fiscale wetten aan dit beginsel via de artikelen 10, 11 en 172 van de Grondwet. Die artikelen waarborgen de gelijkheid, ook in belastingzaken.
Is een belastingverhoging een straf?
Voor het EVRM telt niet het etiket, maar de aard van de sanctie. Een belastingverhoging heeft volgens de rechtspraak een overheersend repressief karakter. Ze geldt daarom als een strafsanctie in de zin van het EVRM, ook al legt de fiscus ze op en niet de strafrechter. Dat kan ook gelden voor een administratieve geldboete.
Daardoor rijst de vraag of de fiscus en de strafrechter allebei mogen optreden voor hetzelfde feit.
Cumulatie is niet altijd verboden
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in de zaak A en B tegen Noorwegen (Grote Kamer, 15 november 2016) dat een fiscale sanctie en een strafrechtelijke veroordeling voor dezelfde fraude kunnen samengaan. Dat kan alleen als beide procedures samen één samenhangend geheel vormen. Daarvoor kijkt het Hof onder meer naar:
- complementaire doelstellingen: de procedures pakken verschillende aspecten van hetzelfde gedrag aan;
- voorzienbaarheid: de burger kon weten dat beide procedures mogelijk waren;
- een voldoende nauwe band in inhoud en tijd tussen de procedures, zodat bewijs niet dubbel verzameld wordt;
- evenredigheid: de totale last mag niet buitensporig zijn.
Wat zegt het Grondwettelijk Hof?
Het Grondwettelijk Hof paste die criteria toe in arrest nr. 149/2022 van 17 november 2022. Het ging om de combinatie van een administratieve geldboete en een belastingverhoging voor dezelfde niet-aangifte (art. 444 en 445 WIB 92). Volgens het Hof schendt die combinatie de Grondwet niet, in samenhang gelezen met artikel 4 van het Zevende Protocol. De sancties streven complementaire doelen na en de cumulatie volgt voorzienbaar uit de wet.
Het Hof voegde er wel aan toe dat de rechter concreet moet nagaan of de procedures nauw genoeg verbonden zijn en of de totale last niet onevenredig is. Daar ligt dus de ruimte voor verweer.
En bij een strafrechtelijke vervolging?
Dezelfde criteria gelden als een belastingverhoging samenloopt met een strafrechtelijke vervolging voor fiscale fraude. Sinds 1 september 2026 is het nieuwe Strafwetboek van kracht. Fiscale fraude wordt sindsdien ingedeeld in strafniveaus: gewone fiscale fraude in niveau 2, ernstige fiscale fraude in niveau 3. De vraag naar non bis in idem blijft daarbij even belangrijk.
Geldt dit ook voor gewesten en gemeenschappen?
Ja. Het EVRM bindt elke Belgische overheid, ongeacht het bestuursniveau. Het Grondwettelijk Hof toetst decreten en ordonnanties van gewesten en gemeenschappen op dezelfde manier als federale wetten. Ook bij gewestelijke belastingen, zoals de erfbelasting of de verkeersbelasting, kunt u zich dus op het beginsel beroepen. Meer over die belastingen leest u in Wat zijn eigenlijke en oneigenlijke gewestbelastingen?
Wat betekent dit voor u?
Riskeert u zowel een belastingverhoging als een strafrechtelijke vervolging, dan is de tweede procedure niet automatisch onrechtmatig. De vraag is telkens of de voorwaarden vervuld zijn. Dat hangt sterk af van de feiten van uw dossier. U kunt het argument aanvoeren in een bezwaarschrift of voor de rechter. Let daarbij op de termijnen, die u terugvindt in Fiscale procedure.
Kort samengevat: vraag en antwoord
Wat betekent non bis in idem in fiscale zaken? Dat niemand twee keer vervolgd of gestraft mag worden voor hetzelfde feit. Een belastingverhoging geldt daarbij als een strafsanctie in de zin van het EVRM.
Mag de fiscus een belastingverhoging combineren met een andere sanctie? Ja, als de procedures complementaire doelen nastreven, voorzienbaar zijn, nauw met elkaar verbonden zijn en de totale last evenredig blijft.
Veelgestelde vragen
Verbiedt non bis in idem elke cumulatie van sancties?
Nee. Een cumulatie is toegelaten als de procedures samen één samenhangend geheel vormen en de totale sanctie evenredig blijft.
Is een belastingverhoging een strafsanctie?
In de zin van het EVRM wel, omdat ze een overheersend repressief karakter heeft. Daardoor geldt het beginsel non bis in idem.
Geldt non bis in idem ook voor gewestelijke belastingen?
Ja. Het EVRM bindt elke Belgische overheid, ook de gewesten en gemeenschappen.
Wie beoordeelt of de cumulatie evenredig is?
De rechter die over uw zaak oordeelt. Hij moet concreet nagaan of de procedures nauw verbonden zijn en of de totale last niet buitensporig is.
Vragen over belastingen?
De advocaten van Wanted Law Tax luisteren graag naar uw verhaal. Neem gerust contact op!
Kom ook alles te weten over
Wat zeggen onze cliënten over de dienstverlening van Wanted Law?
Lees de reviews van onze cliënten.