Anticonceptie en sterilisatie.

Anticonceptie

Er bestaan verschillende vormen van anticonceptie, zoals het condoom, de anticonceptiepil, het spiraaltje, de prikpil, de pleister, etc. in België is de maatschappelijke en juridische visie op anticonceptie sterk geëvolueerd. Tot begin jaren ’70 was het op grond van de wet strafbaar om anticonceptiemiddelen tentoon te stellen, te verspreiden of er reclame voor te maken. Vandaag is het informeren over en promoten van anticonceptie volledig legaal en medisch ingeburgerd. 

Het gebruik van anticonceptie is een persoonlijke keuze en valt onder het recht op lichamelijke integriteit en zelfbeschikking. In de gezondheidszorg is de toestemming van een derde (zoals een partner) niet vereist. 

Een partner hoeft niet in te stemmen met anticonceptie. De beslissing over een medische tussenkomst behoort in de eerste plaats toe aan de patiënt. Relationele spanningen kunnen een rol spelen binnen een huwelijk of relatie, maar veranderen niets aan het vereiste van vrije en geïnformeerde toestemming van de patiënt zelf.

Sterilisatie en vasectomie

Indien men definitief geen kinderen (meer) wenst, kan een sterilisatie overwogen worden. Zowel de sterilisatie bij vrouwen als de vasectomie bij mannen kennen een hoog slaagpercentage en worden beschouwd als definitieve anticonceptiemiddelen.

Toch bestaat altijd een kleine kans dat de ingreep mislukt en alsnog een zwangerschap optreedt. In dat geval kan overwogen worden om de arts aansprakelijk te stellen. In de rechtsleer en rechtspraak bestaat discussie over de vraag of de arts dan een fout beging door het afgesproken resultaat niet te bereiken (resultaatsverbintenis). In principe verbinden artsen zich tot het leveren van een inspanning met alle beschikbare middelen (inspanningsverbintenis). Alleen wanneer uitdrukkelijk of stilzwijgend een resultaatsverbintenis is aangegaan, wordt het uitblijven van het resultaat als een fout beschouwd.  Of een arts aansprakelijk is, hangt steeds af van de concrete omstandigheden, waaronder de gemaakte afspraken, de informatie vóór de ingreep, de uitvoering van de ingreep, de schade en het oorzakelijk verband.

Elke chirurgische ingreep vormt een fysieke aantasting van het lichaam en is in principe strafbaar als slagen en verwondingen. Een arts kan hiervoor echter niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld wanneer is voldaan aan bepaalde voorwaarden: 

• Er moet een medische noodzaak zijn, waarbij ook psychologische en sociale motieven in aanmerking worden genomen, waaronder het weloverwogen verlangen om zich te laten steriliseren.
• De ingreep moet proportioneel zijn, met een aanvaardbaar risico in verhouding tot het beoogde resultaat. 
• De patiënt moet geïnformeerd en vrij toestemmen in de ingreep. Alleen bij hoogdringendheid of onbekwaamheid kan hiervan worden afgeweken.  Bij een spoedgeval kan een noodzakelijke tussenkomst onmiddellijk gebeuren wanneer er geen duidelijkheid is over de voorafgaande wil van de patiënt of diens vertegenwoordiger. Bij een sterilisatie, die geen spoedingreep is, blijft vrije en geïnformeerde toestemming van de patiënt zelf essentieel.
• De arts moet handelen volgens de regels van de kunst, met naleving van de actuele medische standaarden en wetenschappelijke inzichten. 

De arts heeft een plicht tot informatieverstrekking over de aard, de gevolgen en de risico’s van de ingreep. De patiënt moet op basis daarvan zijn geïnformeerde toestemming geven. Hoewel er geen bijkomende wettelijke vereisten zijn specifiek voor sterilisatie, hechten artsen in de praktijk vaak bijzondere waarde aan goede counseling, gelet op het (in principe) onomkeerbare karakter van de ingreep. 

Moet de partner toestemmen met de sterilisatie van zijn of haar partner?

De partner hoeft geen toestemming te geven voor de sterilisatie van zijn of haar partner. Deze ingreep raakt uitsluitend de lichamelijke integriteit van de patiënt zelf en het recht op zelfbeschikking over het lichaam berust bij die patiënt alleen. De arts moet dus alleen de patiënt informeren en diens toestemming verkrijgen. 

Minderjarigen en personen met een verstandelijke beperking

In het gezondheidsrecht hebben minderjarigen een specifiek statuut. Afhankelijk van hun leeftijd en maturiteit worden zij betrokken bij de uitoefening van hun patiëntenrechten. Soms kunnen zij deze rechten zelf volledig zelfstandig uitoefenen. In België is er geen vaste leeftijdsgrens voor beslissingsbekwaamheid. De zorgverlener beoordeelt in elk individueel geval of de minderjarige tot een redelijke beoordeling van zijn of haar belangen in staat is. Dit hangt echter altijd af van de individuele situatie en de aard en de ernst van de ingreep. Bij een onomkeerbare ingreep, zoals sterilisatie, is een bijzonder zorgvuldige beoordeling en goede begeleiding aangewezen.

Een andere groep met een speciaal statuut zijn personen met een verstandelijke beperking. De vraag rijst of deze personen verplicht kunnen worden bepaalde anticonceptie te gebruiken of een sterilisatie te ondergaan. Het antwoord hierop is duidelijk: geen enkele medische ingreep, waaronder sterilisatie, mag zonder vrije en geïnformeerde toestemming van de patiënt worden uitgevoerd.

In sommige gevallen kan de vrederechter oordelen dat een persoon niet in staat is om bepaalde beslissingen te nemen. Een vertegenwoordiger kan in het algemeen patiëntenrechten uitoefenen wanneer een meerderjarige patiënt dit zelf niet kan. Voor de toestemming tot sterilisatie geldt echter een specifieke bescherming: een bewindvoerder kan niet in de plaats van de beschermde persoon toestemming geven voor sterilisatie. De toestemming van de betrokkene zelf is altijd vereist. Wordt deze toestemming niet gegeven en wordt er toch een sterilisatie uitgevoerd, dan is er sprake van een ongeoorloofde aantasting van de fysieke integriteit van de persoon.

Een sterilisatie zonder vrije en geïnformeerde toestemming kan een ernstige schending vormen van de lichamelijke integriteit en het privéleven. Afhankelijk van de concrete omstandigheden kan dit ook strijdig zijn met internationale mensenrechtenverdragen, waaronder artikel 8 van het EVRM en het recht om te huwen en een gezin te stichten uit artikel 12 EVRM.