Anticonceptie en sterilisatie.

Anticonceptie

Er bestaan verschillende vormen van anticonceptie, zoals het condoom, de anticonceptiepil, het spiraaltje, de prikpil, de pleister, etc. in België is de maatschappelijke en juridische visie op anticonceptie sterk geëvolueerd. Tot begin jaren ’70 was het op grond van de wet strafbaar om anticonceptiemiddelen tentoon te stellen, te verspreiden of er reclame voor te maken. Vandaag is het informeren over en promoten van anticonceptie volledig legaal en medisch ingeburgerd. 

Het gebruik van anticonceptie is een persoonlijke keuze en valt onder het recht op lichamelijke integriteit en zelfbeschikking. In de gezondheidszorg is de toestemming van een derde (zoals een partner) niet vereist. 

In een huwelijk kan een volgehouden weigering om kinderen te verwekken, tegen de wil van de andere partner in, onder omstandigheden als een schending van de huwelijksverplichtingen worden beschouwd. Zo oordeelde het Hof van Cassatie in een arrest van 6 oktober 1988 dat een dergelijke houding eventueel een grond van echtscheiding kan vormen, afhankelijk van de concrete situatie. 

Sterilisatie en vasectomie

Indien men definitief geen kinderen (meer) wenst, kan een sterilisatie overwogen worden. Zowel de sterilisatie bij vrouwen als de vasectomie bij mannen kennen een hoog slaagpercentage en worden beschouwd als definitieve anticonceptiemiddelen.

Toch bestaat altijd een kleine kans dat de ingreep mislukt en alsnog een zwangerschap optreedt. In dat geval kan overwogen worden om de arts aansprakelijk te stellen. In de rechtsleer en rechtspraak bestaat discussie over de vraag of de arts dan een fout beging door het afgesproken resultaat niet te bereiken (resultaatsverbintenis). In principe verbinden artsen zich tot het leveren van een inspanning met alle beschikbare middelen (inspanningsverbintenis). Alleen wanneer uitdrukkelijk of stilzwijgend een resultaatsverbintenis is aangegaan, wordt het uitblijven van het resultaat als een fout beschouwd. 

Elke chirurgische ingreep vormt een fysieke aantasting van het lichaam en is in principe strafbaar als slagen en verwondingen. Een arts kan hiervoor echter niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld wanneer is voldaan aan bepaalde voorwaarden: 

• Er moet een medische noodzaak zijn, waarbij ook psychologische en sociale motieven in aanmerking worden genomen, waaronder het weloverwogen verlangen om zich te laten steriliseren.
• De ingreep moet proportioneel zijn, met een aanvaardbaar risico in verhouding tot het beoogde resultaat. 
• De patiënt moet geïnformeerd en vrij toestemmen in de ingreep. Alleen bij hoogdringendheid of onbekwaamheid kan hiervan worden afgeweken. 
• De arts moet handelen volgens de regels van de kunst, met naleving van de actuele medische standaarden en wetenschappelijke inzichten. 

De arts heeft een plicht tot informatieverstrekking over de aard, de gevolgen en de risico’s van de ingreep. De patiënt moet op basis daarvan zijn geïnformeerde toestemming geven. Hoewel er geen bijkomende wettelijke vereisten zijn specifiek voor sterilisatie, hechten artsen in de praktijk vaak bijzondere waarde aan goede counseling, gelet op het (in principe) onomkeerbare karakter van de ingreep. 

Moet de partner toestemmen met de sterilisatie van zijn of haar partner?

De partner hoeft geen toestemming te geven voor de sterilisatie van zijn of haar partner. Deze ingreep raakt uitsluitend de lichamelijke integriteit van de patiënt zelf en het recht op zelfbeschikking over het lichaam berust bij die patiënt alleen. De arts moet dus alleen de patiënt informeren en diens toestemming verkrijgen. 

Minderjarigen en zwakzinnigen

In het gezondheidsrecht hebben minderjarigen een specifiek statuut. Afhankelijk van hun leeftijd en maturiteit worden zij betrokken bij de uitoefening van hun patiëntenrechten. Soms kunnen zij deze rechten zelf volledig zelfstandig uitoefenen. In België is er geen vaste leeftijdsgrens voor beslissingsbekwaamheid. Over het algemeen wordt aangenomen dat jongeren vanaf ongeveer veertien à zestien jaar voldoende maturiteit bezitten om zelf medische beslissingen te nemen. Dit hangt echter altijd af van de individuele situatie en de aard en de ernst van de ingreep. Voor ingrepen met een onomkeerbaar karakter, zoals sterilisatie, gelden hogere eisen dan voor minder ingrijpende handelingen, zoals het verkrijgen van een anticonceptievoorschrift. 

Een andere groep met een speciaal statuut zijn personen met een verstandelijke beperking. De vraag rijst of deze personen verplicht kunnen worden bepaalde anticonceptie te gebruiken of een sterilisatie te ondergaan. Het antwoord hierop is duidelijk: geen enkele medische ingreep, waaronder sterilisatie, mag zonder vrije en geïnformeerde toestemming van de patiënt worden uitgevoerd. 

In sommige gevallen kan de vrederechter oordelen dat een persoon niet in staat is om bepaalde beslissingen te nemen. Voor hoogstpersoonlijke handelingen, zoals sterilisatie, mag er echter geen vertegenwoordiger of bewindvoerder optreden. De toestemming van de betrokkene zelf is altijd vereist. Wordt deze toestemming niet gegeven en wordt er toch een sterilisatie uitgevoerd, dan is er spraken van een ongeoorloofde aantasting van de fysieke integriteit van de persoon. 

Dergelijke handelingen kunnen bovendien in strijd zijn met internationale mensenrechtenverdragen. Zo kan het worden gezien als een vorm van foltering en een inbreuk op het recht op privéleven (art. 8 EVRM) en het recht om te huwen en een gezin te stichten (art. 12 EVRM).