Moet de rechter een oneerlijk beding ambtshalve opwerpen, ook als u zwijgt?

Een oneerlijk beding ambtshalve opwerpen: moet de rechter dat doen, ook als u als consument zelf niet doorheeft dat een clausule oneerlijk is? Ja. Dat volgt niet uit een specifiek Belgisch wetsartikel, maar uit vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie. U leest hieronder wat dat voor u betekent.

Wat betekent "ambtshalve"?

Ambtshalve betekent: uit eigen beweging. De rechter onderzoekt een punt zonder dat een partij hem daarom vraagt. Normaal beslist een rechter in een burgerlijke zaak over wat de partijen hem voorleggen. Bij oneerlijke bedingen in consumentencontracten ligt dat anders.

De reden is eenvoudig. Een consument kent de regels vaak niet, of heeft geen advocaat. Zonder tussenkomst van de rechter zou de bescherming dan op papier blijven.

Geen Belgisch wetsartikel, wel Europese rechtspraak

Het Wetboek van Economisch Recht (WER) bevat geen artikel dat de rechter uitdrukkelijk verplicht om oneerlijke bedingen ambtshalve op te werpen. De verplichting komt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie over Richtlijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten. Belgische rechters moeten het WER in overeenstemming met die richtlijn uitleggen. Zo werkt die rechtspraak door in België.

De belangrijkste arresten

Het Hof van Justitie bouwde deze plicht stap voor stap op:

• Océano Grupo (2000, C-240/98 tot C-244/98). De rechter moet ambtshalve kunnen nagaan of een beding oneerlijk is, ook als de consument dat niet aanvoert.
• Cofidis (2002, C-473/00). Een nationale termijn mag de rechter niet beletten om de oneerlijkheid van een beding vast te stellen wanneer de onderneming de consument aanspreekt.
• Mostaza Claro (2006, C-168/05). Ook de rechter die een vordering tot vernietiging van een arbitrale uitspraak behandelt, moet nagaan of het arbitragebeding oneerlijk is, zelfs als de consument dat tijdens de arbitrage niet aanvoerde.
• Pannon GSM (2009, C-243/08). De rechter is verplicht om ambtshalve te toetsen zodra hij over de nodige gegevens beschikt. Vindt hij het beding oneerlijk, dan past hij het niet toe, tenzij de consument zich daartegen verzet.
• Asturcom (2009, C-40/08). Ook bij de tenuitvoerlegging van een definitieve arbitrale uitspraak moet de rechter het beding toetsen, voor zover het nationale procesrecht een gelijkaardige toetsing toelaat voor regels van openbare orde.
• Banco Español de Crédito (2012, C-618/10). Een nationale procedure mag de ambtshalve toetsing niet uitsluiten. Stelt de rechter een oneerlijk beding vast, dan mag hij het niet zelf aanpassen tot een aanvaardbaar niveau.

Hoe sluit dit aan bij het Belgisch recht?

Volgens het WER is een onrechtmatig beding verboden en nietig, en kan de consument geen afstand doen van zijn bescherming (artikel VI.84, §1 WER). De ambtshalve toetsing zorgt ervoor dat die nietigheid ook echt toegepast wordt, zelfs als u ze zelf niet inroept.

De toetsing zelf gebeurt aan de norm van het kennelijk onevenwicht. Hoe dat werkt, leest u in Mag een rechter een contract tussen onderneming en consument controleren? Welke gevolgen een oneerlijk beding heeft, leest u in Wat is de sanctie van een onrechtmatig beding in de algemene voorwaarden? Een voorbeeld van een beding van de zwarte lijst vindt u in Kan men contractueel de bewijslast omkeren of bewijsmiddelen uitsluiten?

Wat betekent dit voor u?

• Bent u consument en wordt u gedagvaard op basis van algemene voorwaarden? De rechter moet de bedingen ook uit zichzelf bekijken.
• Toch is het verstandig om zelf aan te geven welke bedingen u oneerlijk vindt. Zo beschikt de rechter over alle nodige gegevens.
• Vindt de rechter een beding oneerlijk, dan kunt u toch kiezen om het te laten toepassen. Dat volgt uit het arrest Pannon GSM.

Kort samengevat: vraag en antwoord

Moet de rechter een oneerlijk beding ambtshalve opwerpen? Ja. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie moet hij dat doen zodra hij over de nodige gegevens beschikt, ook als de consument het niet aanvoert.

Waar staat die plicht? Niet in een Belgisch wetsartikel, maar in de rechtspraak van het Hof van Justitie over Richtlijn 93/13/EEG, die doorwerkt via de richtlijnconforme uitlegging van het WER.

Veelgestelde vragen

Moet ik zelf aanvoeren dat een beding oneerlijk is?
Neen. De rechter moet het ambtshalve onderzoeken zodra hij over de nodige gegevens beschikt. Zelf aanvoeren blijft wel verstandig.

Staat deze plicht in de Belgische wet?
Neen, niet met zoveel woorden. Ze volgt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie over de Europese richtlijn oneerlijke bedingen.

Mag de rechter een oneerlijk beding aanpassen?
Neen. Volgens het arrest Banco Español de Crédito mag hij het niet zelf herzien tot een aanvaardbaar niveau. Het beding wordt niet toegepast.

Geldt dit ook bij de uitvoering van een definitieve uitspraak?
In bepaalde gevallen wel. Volgens het arrest Asturcom moet de rechter bij de tenuitvoerlegging van een arbitrale uitspraak toetsen, voor zover het nationale procesrecht een gelijkaardige toetsing voor openbare orde toelaat.