Het belang om in rechte op te treden is een basisvoorwaarde voor elke rechtszaak. U kunt niet zomaar om het even welke kwestie aan de rechter voorleggen. U moet er zelf iets bij te winnen hebben. Welke eisen stelt de wet aan dat belang, en wanneer mag een vereniging toch een collectief belang verdedigen?
Wat betekent belang?
U hebt belang als uw vordering u een voordeel kan opleveren en uw rechtspositie erdoor kan veranderen. Een vordering "namens het volk", de zogenaamde actio popularis, is in principe niet toegelaten.
Belang is een van de voorwaarden om een rechtsvordering in te stellen. Daarnaast moet u ook hoedanigheid hebben (art. 17 Ger.W.), en moeten rechtspersoonlijkheid en procesbekwaamheid in orde zijn. Lees ook Hoedanigheid in het procesrecht, Procesbekwaamheid en Rechtspersoonlijkheid.
Aan welke vereisten moet uw belang voldoen?
Een reeds verkregen en dadelijk belang. Art. 18 Ger.W. zegt het letterlijk: "Het belang moet een reeds verkregen en dadelijk belang zijn." U kunt dus in principe niet procederen over iets wat nog moet gebeuren. Er is wel een belangrijke uitzondering. U mag optreden, zelfs om alleen een verklaring van recht te krijgen, om de schending van een ernstig bedreigd recht te voorkomen (art. 18, tweede lid Ger.W.).
Een rechtmatig belang. Uw belang moet legitiem zijn. Een vordering die een onrechtmatig voordeel nastreeft, bedrog wil plegen of een onwettige toestand wil laten voortduren, wordt niet toegelaten.
Een persoonlijk en rechtstreeks belang. U treedt op voor uzelf, niet voor anderen of voor het algemeen belang. Het Hof van Cassatie oordeelde op 4 februari 2008 dat een rechtspersoon alleen belang heeft bij wat zijn bestaan, zijn materiële goederen of zijn morele goederen raakt. Dat is een enge lezing.
Een praktisch nut. Ook een juridisch sterke zaak heeft geen zin als ze u niets oplevert. U kunt bijvoorbeeld geen hoger beroep instellen tegen een vonnis dat u al volledig gelijk gaf.
Uitzonderingen voor verenigingen
Op de regel van het persoonlijk belang bestaan twee belangrijke uitzonderingen:
- Milieuverenigingen kunnen optreden tegen schendingen van het milieurecht. Het Hof van Cassatie bevestigde dat op 11 juni 2013 (AR P.12.1389.N), mede op grond van het Verdrag van Aarhus. In die zaak trad een milieuvereniging op tegen illegale bouwwerken.
- Verenigingen die mensenrechten en fundamentele vrijheden verdedigen kunnen een collectief belang verdedigen. Dat volgt uit een arrest van het Grondwettelijk Hof van 10 oktober 2013 (nr. 133/2013) en staat nu in art. 17, tweede lid Ger.W.
Voor die tweede groep gelden vier voorwaarden. Het statutair doel moet van bijzondere aard zijn. De vereniging moet dat doel duurzaam en effectief nastreven. Ze moet optreden binnen dat doel. En ze mag alleen een collectief belang nastreven.
Wettelijk collectief vorderingsrecht
Voor sommige domeinen geeft de wet uitdrukkelijk een vorderingsrecht aan bepaalde organisaties:
- Leefmilieu: de wet van 12 januari 1993 betreffende een vorderingsrecht inzake bescherming van het leefmilieu.
- Oneerlijke marktpraktijken: de vordering tot staking, die onder meer een erkende consumentenvereniging kan instellen (art. XVII.7 WER).
- Consumentenschade: de rechtsvordering tot collectief herstel (art. XVII.36 WER). Die is ontvankelijk als de verzoeker aan de wettelijke vereisten voldoet, zijn statutair doel rechtstreeks verband houdt met de vordering en een collectieve aanpak doelmatiger lijkt dan een gewone vordering.
Boek XVII WER werd bijgewerkt door de wet van 21 april 2024. Die zette de Europese richtlijn 2020/1828 over representatieve vorderingen om. De nieuwe regels gelden sinds 10 juni 2024.
Kort samengevat: vraag en antwoord
Wat is het belang om in rechte op te treden? Het voordeel dat u met uw vordering kunt behalen. Volgens art. 18 Ger.W. moet dat belang reeds verkregen en dadelijk zijn. Het moet bovendien rechtmatig, persoonlijk en rechtstreeks zijn.
Mag een vereniging procederen voor het algemeen belang? In principe niet, maar er zijn uitzonderingen. Milieuverenigingen en verenigingen die mensenrechten verdedigen kunnen onder voorwaarden een collectief belang verdedigen (art. 17, tweede lid Ger.W.).
Veelgestelde vragen
Kan ik naar de rechter voor schade die nog niet is ingetreden?
In principe niet, want het belang moet dadelijk zijn. U mag wel optreden om de schending van een ernstig bedreigd recht te voorkomen (art. 18, tweede lid Ger.W.).
Kan ik hoger beroep instellen tegen een vonnis dat volledig in mijn voordeel is?
Nee. U hebt dan al gekregen wat u vroeg, dus u hebt geen belang meer.
Welke voorwaarden gelden voor een mensenrechtenvereniging?
Haar statutair doel moet van bijzondere aard zijn, ze moet dat doel duurzaam en effectief nastreven, binnen dat doel optreden en alleen een collectief belang nastreven (art. 17, tweede lid Ger.W.).
Wat is een actio popularis?
Een vordering die iemand instelt in naam van het algemeen belang, zonder eigen belang. Die is in België in principe niet toegelaten.
Nog vragen?
Contacteert u gerust de advocaten van Wanted Law. Zij staan voor u klaar om u te helpen!