Gsm-abonnement, testament of dokter: wat mag een minderjarige helemaal zelf?

Rechtshandelingen door een minderjarige: een broodje kopen, een busticket, een gsm-abonnement of een testament, mag een minderjarige dat allemaal zelf? Het uitgangspunt is streng, maar de uitzonderingen zijn talrijker dan u denkt.

Het uitgangspunt: onbekwaam om te contracteren

Een minderjarige is iemand die nog geen 18 jaar is (art. 388 oud BW). Minderjarigen zijn onbekwaam om contracten aan te gaan (art. 5.41 BW). In de regel treden hun ouders op als wettelijke vertegenwoordigers. Zie Wie vertegenwoordigt de minderjarige wanneer deze twee ouders heeft?

Toch kan een minderjarige in een aantal gevallen zelf en zelfstandig optreden, zonder vertegenwoordiging of toestemming. In andere gevallen treedt hij zelf op, maar met bijstand. Zie Wanneer kan de minderjarige zelf maar niet zelfstandig optreden?

Dagelijkse handelingen

Volgens de rechtsleer en de rechtspraak mag een minderjarige met voldoende oordeelsvermogen de gewone handelingen van het dagelijks leven zelf stellen: eten of drinken kopen, een busticket, schoolmateriaal, een kleine aankoop met zakgeld. De wet zegt dat niet letterlijk. Zulke handelingen worden in de praktijk wel als geldig aanvaard, zeker als ze passen bij de leeftijd en de middelen van de minderjarige. Hoe groter het bedrag of de verbintenis, zoals een langlopend abonnement, hoe minder dat vanzelf spreekt.

Handelingen met een persoonlijk karakter

Sommige beslissingen zijn zo persoonlijk dat de wet de minderjarige zelf laat beslissen:

• Een kind erkennen: dat kan een niet-ontvoogde minderjarige met onderscheidingsvermogen (art. 328 oud BW).
• Patiëntenrechten: een minderjarige die tot een redelijke beoordeling van zijn belangen in staat is, kan zijn rechten als patiënt zelfstandig uitoefenen, zoals toestemmen in een behandeling of zijn dossier inkijken (art. 12, §2 Patiëntenrechtenwet).
• Orgaandonatie: een minderjarige die zijn wil kan uiten, kan zelf verzet aantekenen tegen het wegnemen van organen na zijn overlijden. Zie Het opting-out-systeem voor de orgaantransplantatie
• Gehoord worden door de rechter: elke minderjarige heeft het recht gehoord te worden in zaken die hem aanbelangen. Vanaf 12 jaar wordt hij daarover ingelicht (art. 1004/1 Ger.W.). Hij wordt daardoor geen partij in het geding.

Handelingen vanaf een bepaalde leeftijd

• Vanaf 12 jaar is de toestemming van het kind nodig bij een erkenning (art. 329bis oud BW) en bij een verandering van zijn familienaam (art. 335, §4 oud BW).
• Vanaf 15 jaar kan een minderjarige door de familierechtbank worden ontvoogd (art. 477 oud BW). Hij mag dan zelf daden van louter beheer stellen, zoals zijn inkomsten innen (art. 481 oud BW).
• Vanaf 16 jaar kan een minderjarige een testament maken, maar slechts over de helft van de goederen waarover een meerderjarige mag beschikken (art. 4.138 BW). Een schenking kan hij in principe niet doen.

En als de minderjarige een handeling stelde die hij niet mocht stellen?

• Het contract is dan relatief nietig: alleen de minderjarige zelf (of zijn vertegenwoordiger) kan zich op de nietigheid beroepen (art. 5.42 en 5.58 BW).
• Een minderjarige kan een contract ook laten vernietigen wegens benadeling, als het nadelig voor hem uitvalt (art. 5.43 BW).
• De enkele verklaring dat hij meerderjarig is, verhindert de nietigheid niet (art. 5.44 BW).
• Wordt het contract vernietigd, dan moet de minderjarige alleen teruggeven voor zover hij er voordeel uit haalde (art. 5.124 BW).

Meer over de gevolgen leest u in Wat gebeurt er als de minderjarige optreedt zonder wettelijke vertegenwoordiger? en Wat kan een minderjarige doen zonder tussenkomst van zijn ouders?

Kort samengevat: vraag en antwoord

Mag een minderjarige zelf een contract sluiten? In principe niet: minderjarigen zijn onbekwaam om contracten aan te gaan (art. 5.41 BW). Kleine dagelijkse aankopen worden in de praktijk wel aanvaard, en de wet laat een aantal persoonlijke handelingen toe, zoals een erkenning of het uitoefenen van patiëntenrechten.

Vanaf welke leeftijd mag een minderjarige een testament maken? Vanaf 16 jaar, maar alleen over de helft van de goederen waarover een meerderjarige mag beschikken (art. 4.138 BW).

Veelgestelde vragen

Mag mijn kind van 14 zelf een gsm-abonnement nemen?
Een langlopend abonnement gaat verder dan een gewone dagelijkse aankoop. Het contract is in principe relatief nietig als de ouders niet instemden.

Mag een minderjarige zelf naar de dokter?
Een minderjarige die tot een redelijke beoordeling van zijn belangen in staat is, kan zijn patiëntenrechten zelfstandig uitoefenen (art. 12 Patiëntenrechtenwet).

Kan een minderjarige een contract laten vernietigen?
Ja, op grond van zijn onbekwaamheid of wegens benadeling. Hij moet dan alleen teruggeven voor zover hij er voordeel uit haalde.

Wat als mijn kind loog over zijn leeftijd?
De enkele verklaring dat hij meerderjarig is, verhindert de nietigheid niet (art. 5.44 BW).