Wapengelijkheid in een gerechtelijke procedure betekent dat beide partijen op gelijke voet moeten kunnen procederen. Het beginsel heet in het Engels "equality of arms". Het is een van de pijlers van het recht op een eerlijk proces. Hieronder leest u wat het inhoudt, waar het vandaan komt en welke waarborgen het Belgische procesrecht biedt.
Waar komt het beginsel vandaan?
Wapengelijkheid staat niet in een apart Belgisch wetsartikel. Het is een beginsel dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ontwikkelde op basis van artikel 6, eerste lid EVRM, het recht op een eerlijk proces. België speelde daarin een opvallende rol: enkele belangrijke arresten gingen over Belgische procedures. Lees ook Het recht op een eerlijk proces.
Wat houdt wapengelijkheid in?
Elke partij moet een redelijke kans krijgen om haar zaak voor te leggen. Ze mag daarbij niet wezenlijk benadeeld worden tegenover de tegenpartij. Concreet betekent dat:
- beide partijen kunnen stukken indienen;
- beide partijen kunnen reageren op wat de andere partij aanvoert;
- de rechter hoort beide partijen op dezelfde manier.
Wapengelijkheid hangt nauw samen met het recht op tegenspraak. Zie Wat betekent het recht op tegenspraak?
Rechtspraak die het beginsel vorm gaf
Drie arresten van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zijn belangrijk:
- Delcourt t. België (1970): het Hof boog zich over de rol van het openbaar ministerie bij het Hof van Cassatie.
- Borgers t. België (1991): het Hof stelde een schending vast. De advocaat-generaal bij het Hof van Cassatie nam deel aan de beraadslaging, terwijl de verdediging niet meer kon reageren op zijn advies.
- Dombo Beheer t. Nederland (1993): voor burgerlijke zaken formuleerde het Hof het principe zo: elke partij moet een redelijke gelegenheid krijgen om haar zaak voor te leggen onder omstandigheden die haar niet wezenlijk benadelen tegenover haar tegenpartij.
Belgische waarborgen tegen vertraging
Het Gerechtelijk Wetboek bevat concrete instrumenten die bijdragen aan een eerlijke en vlotte behandeling:
- Een zaak kan aan de rechter onttrokken worden als hij langer dan zes maanden na de inberaadneming nalaat uitspraak te doen (art. 648, 4° Ger.W.).
- Zaken die meer dan drie jaar zonder gevolg op de rol staan, worden jaarlijks van de rol geschrapt, tenzij een partij vraagt om ze te behouden (art. 730, §2 Ger.W.).
- Zijn de partijen het niet eens over een kalender, dan legt de rechter zelf de conclusietermijnen vast (art. 747 Ger.W.).
Zo kan geen partij de procedure eindeloos rekken ten nadele van de andere.
De praktijk is genuanceerder
Ook met dit beginsel bestaan er verschillen tussen partijen. Wie vaak procedeert, zoals een bank of een verzekeraar, heeft meer ervaring dan iemand die voor het eerst voor de rechter staat. Bijstand door een advocaat maakt in de praktijk vaak een verschil.
Daarom waarborgt art. 23 van de Grondwet het recht op juridische bijstand. Wie onvoldoende inkomen heeft, kan een beroep doen op juridische tweedelijnsbijstand (pro-Deo). Ook het accusatoir karakter van de procesgang speelt een rol: de partijen bepalen grotendeels zelf wat ze aan de rechter voorleggen. Zie Wat is het accusatoir karakter van de procesgang?
Kort samengevat: vraag en antwoord
Wat betekent wapengelijkheid? Dat elke partij een redelijke kans krijgt om haar zaak voor te leggen, zonder wezenlijk benadeeld te worden tegenover de tegenpartij. Het beginsel volgt uit art. 6, eerste lid EVRM.
Staat wapengelijkheid in de Belgische wet? Niet als apart artikel. Het volgt uit het EVRM en de rechtspraak van het Europees Hof, en wordt ondersteund door bepalingen van het Gerechtelijk Wetboek.
Veelgestelde vragen
Staat wapengelijkheid met zoveel woorden in de Belgische wet?
Nee. Het is een beginsel uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens onder artikel 6 EVRM. Verschillende bepalingen van het Gerechtelijk Wetboek helpen het te waarborgen.
Wat kan ik doen als mijn zaak al jaren aansleept?
Het Gerechtelijk Wetboek voorziet instrumenten, zoals een vaste conclusiekalender (art. 747) en de onttrekking van een zaak aan een rechter die te lang wacht met zijn uitspraak (art. 648, 4°).
Heeft de partij met de duurste advocaat automatisch een voordeel?
Wapengelijkheid gaat over gelijke proceskansen, niet over gelijke financiële middelen. Ervaring en bijstand kunnen wel een verschil maken. Daarom bestaat er juridische bijstand voor wie een laag inkomen heeft.
Wat als de rechter maar één partij hoort?
Dan kan het recht op tegenspraak en de wapengelijkheid geschonden zijn. Dat kan een grond zijn om de beslissing aan te vechten.