De minnelijke expertise.
De minnelijke expertise (deskundigenonderzoek) is het onderzoek door een deskundige om een bepaalde feitelijke situatie vast te stellen ter vrijwaring van de rechten van de betrokken partijen of ter beslechting van een gerezen geschil. Het minnelijk deskundigenonderzoek kan op eenzijdig verzoek of tegensprekelijk.
De eenzijdige minnelijke expertise.
Men kan altijd als partij vragen voor een deskundigenonderzoek. Deze expertise is eenzijdig en daarom niet afdwingbaar tegenover andere partijen. In de praktijk wordt het doorgaans aangewend om:
- Een bepaalde feitelijke situatie vast te stellen vooraleer de situatie zou veranderen;
- Een begin van bewijs te hebben om op basis daarvan de aanstelling van een gerechtsdeskundige te krijgen;
- Te bepalen welke partij aansprakelijk is zodat deze mee in de procedure kan worden betrokken.
Een eenzijdige expertise is eigenlijk een advies in opdracht van de partij die de expert heeft aangesteld. De opdrachtgever kan het verder gebruiken voor wat hij wil, bijvoorbeeld om als bewijsstuk te dienen in een gerechtelijke procedure. Het is nog steeds de rechter die uiteindelijk zal oordelen over de waarde van dit advies.
Voor louter eenzijdige vaststellingen doet men soms een beroep op een gerechtsdeurwaarder. Hij zal op objectieve wijze deze vaststellingen doen. Een deskundige heeft een uitgebreidere taak. Hij zal de vaststellingen ook analyseren en over deze gegevens een oordeel vellen. Hij moet de oorzaken, gevolgen en de omvang inschatten.
De tegensprekelijke minnelijke expertise.
Het is ook mogelijk om zonder tussenkomst van de rechter een deskundige aan te stellen op verzoek van partijen die al dan niet in conflict zijn, maar die minstens tegenstrijdige belangen hebben. Partijen kunnen afspreken om zich neer te leggen bij de conclusies van de deskundige of niet. In dit laatste geval kan men na de expertise het geschil voorleggen aan de rechtbank of toch nog tot een minnelijke schikking (dading) komen. Anders dan bij een gerechtelijke expertise kan bij een minnelijke tegensprekelijke expertise de opdracht ook juridisch zijn, in de zin dat de expert ook de juridische aansprakelijkheid kan bepalen. Bij een gerechtelijk onderzoek is het strict verboden dat de expert de taak van de rechter zou overnemen.
Bindende derdenbeslissing of onherroepelijk deskundigenonderzoek.
Sommige minnelijke tegensprekelijke expertises zijn “bindende derdenbeslissingen” of "onherroepelijke deskundigenonderzoeken" Het gaat om een bijzondere vorm van een vaststellingsovereenkomst, waarbij partijen zelf een einde maken aan hun geschil doordat ze overeenkomen om de vaststellingen en de beslissingen van de deskundige onherroepelijk te aanvaarden. Partijen kunnen dan niet meer aan de rechter vragen om nog eens een deskundige aan te stellen. Ook de rechter is gebonden door de bindende derdenbeslissing (toepassing van pacta sunt servanda). De rechter kan nog wel kijken of alles wettelijk is verlopen. De rechter mag de inhoud van de derdenbeslissing enkel marginaal toetsen. Dat wil zeggen dat de rechter kan zien of de deskundige niet onredelijk heeft geoordeeld. Zo moet de deskundige immers ook de rechten van de verdediging respecteren. Als men deze schendt kan de rechter het deskundige onderzoek nietig verklaren of weigeren er enige bewijswaarde aan te hechten.
De rechter kan de derdenbeslissing ook toetsen aan de overeenkomst krachtens dewelke de partijen de deskundige hebben aangesteld. De minnelijke expertise moet als overeenkomst ook voldoen aan de geldigheidsvoorwaarden van elke overeenkomst.