Consensualisme betekent dat een contract tot stand komt door het loutere akkoord van de partijen. Moet elk contract dan op papier staan om geldig te zijn? Niet noodzakelijk. Een handdruk kan volstaan. Maar er zijn uitzonderingen, en een mondeling akkoord is achteraf vaak moeilijk te bewijzen.
Wat zegt de wet?
Sinds 1 januari 2023 staat het principe uitdrukkelijk in art. 5.28 BW: "Het contract komt tot stand door de loutere wilsovereenstemming van de partijen." Een bijzondere vorm is dus in principe niet nodig.
Art. 5.29 BW voegt meteen de uitzondering toe. De wet of het contract kan een vormvereiste opleggen, of de overhandiging van een voorwerp eisen.
Consensualisme is een van de drie pijlers van de wilsautonomie. De andere twee zijn de contractvrijheid (art. 5.14 BW) en de bindende kracht van contracten (art. 5.69 BW). Meer daarover leest u in Wat verstaat men onder wilsautonomie in het recht? en Wat verstaat men onder Pacta sunt servanda?
Een akkoord volstaat, maar niet zomaar elk akkoord
Een contract moet wel voldoen aan de vier geldigheidsvereisten van art. 5.27 BW, dat het vroegere art. 1108 oud BW vervangt:
- de vrije en bewuste toestemming van elke partij;
- de bekwaamheid van elke partij;
- een bepaalbaar en geoorloofd voorwerp;
- een geoorloofde oorzaak.
Voor een gewone koop of huur volstaat dus in principe een mondeling akkoord over de essentiële punten. Bij een verkoop zijn dat de zaak en de prijs.
Twee uitzonderingen
Zakelijke contracten vereisen naast het akkoord ook de effectieve overhandiging van de zaak. Denk aan de bruiklening, de bewaargeving of de handgift.
Plechtige contracten vereisen een bijzondere vorm, op straffe van nietigheid. Het schoolvoorbeeld is de schenking. Die moet in principe voor een notaris worden verleden. Die regel stond vroeger in art. 931 oud BW. Sinds 1 juli 2022 staat hij in art. 4.158 BW (Boek 4). De definitie van schenking vindt u nu in art. 4.132, § 2 BW.
Op de notariële vorm voor schenkingen bestaan bekende uitzonderingen. De handgift en de bankgift (een onrechtstreekse schenking) kunnen zonder notaris. Wijk niet op eigen houtje af van de notariële vorm zonder advies: een fout kan de schenking nietig maken.
De grijze zone: de koop van een woning
Is de verkoop van een huis of grond een gewoon consensueel contract? Of eigenlijk een verdoken plechtig contract? Daarover blijft discussie in de Belgische rechtspraak.
Sommige rechters vinden dat een akkoord over zaak en prijs niet altijd volstaat. Ze wijzen op de vele wettelijke verplichtingen, zoals stedenbouwkundige informatie, een bodemattest en een energieprestatiecertificaat. Andere rechters houden vast aan het klassieke consensuele karakter van de vastgoedverkoop.
De les voor de praktijk: leg bij een vastgoedtransactie de essentiële afspraken altijd schriftelijk vast. Ook al is dat strikt genomen niet altijd een geldigheidsvereiste.
Let op: voor koopcontracten gesloten vanaf 1 september 2027 gelden de nieuwe regels van Boek 7 BW over bijzondere contracten (wet van 22 juli 2026). Meer over de verschillende soorten contracten leest u in Wat zijn benoemde contracten?
Geldig is niet hetzelfde als bewezen
Consensualisme gaat over de geldigheid van een contract, niet over het bewijs ervan. Een mondeling contract is geldig, maar betwist de andere partij later wat er afgesproken werd? Dan staat u zonder geschrift vaak zwak.
Kort samengevat: vraag en antwoord
Wat is consensualisme? Het beginsel dat een contract tot stand komt door de loutere wilsovereenstemming van de partijen, zonder bijzondere vorm (art. 5.28 BW).
Zijn er uitzonderingen? Ja. Zakelijke contracten vereisen de overhandiging van de zaak. Plechtige contracten, zoals de schenking (art. 4.158 BW), vereisen een bijzondere vorm (art. 5.29 BW).
Veelgestelde vragen
Is een mondelinge overeenkomst bindend?
In de meeste gevallen wel. Het probleem is meestal niet de geldigheid, maar het bewijs van wat precies werd afgesproken.
Welke contracten moeten verplicht schriftelijk zijn?
Plechtige contracten, zoals de schenking voor de notaris. Daarnaast leggen specifieke wetten voor bepaalde contracten een geschrift op, als bewijs- of zelfs als geldigheidsvereiste.
Waarom zou ik toch een schriftelijk contract opstellen?
Omdat consensualisme alleen over de geldigheid gaat. Zonder geschrift staat u zwak als de andere partij de afspraken betwist.
Is de verkoop van een huis een consensueel contract?
In principe wel, maar dat blijft voorwerp van discussie in de rechtspraak. Werk daarom altijd met een schriftelijke (voor)overeenkomst.
Aanvullend, dwingend recht en recht van openbare orde.