Vrije beroepen vallen onder het consumentenrecht. Uw advocaat, arts of architect is juridisch gezien een onderneming. Werkt hij voor u als consument, dan moet hij dus de regels van consumentenbescherming uit het Wetboek van Economisch Recht (WER) respecteren. Hieronder leest u waarom dat zo is, wat het in de praktijk betekent en welke uitzonderingen er gelden.
Wat is een onderneming?
Sinds de hervorming van het ondernemingsrecht (wet van 15 april 2018, van kracht sinds 1 november 2018) geldt een ruime definitie van "onderneming" (art. I.1, 1° WER). Een onderneming is:
- iedere natuurlijke persoon die zelfstandig een beroepsactiviteit uitoefent;
- iedere rechtspersoon;
- iedere andere organisatie zonder rechtspersoonlijkheid.
Een vrije beroeper die zelfstandig werkt, valt dus zonder twijfel onder de eerste categorie. Een winstoogmerk is niet nodig. Meer over dit begrip leest u in Wat is een onderneming in het consumentenrecht?
Wat is een vrij beroep?
Het WER kent ook een apart begrip: de beoefenaar van een vrij beroep (art. I.1, 14° WER). Dat is een onderneming die hoofdzakelijk, op onafhankelijke wijze en onder eigen verantwoordelijkheid, intellectuele prestaties levert. Daarvoor zijn een voorafgaande opleiding en permanente vorming nodig. Bovendien is de beroepsbeoefenaar onderworpen aan een plichtenleer die een tuchtrechtelijke instelling kan afdwingen, zoals een Orde.
Een vrije beroeper is dus altijd ook een onderneming. Het begrip vrij beroep is een bijzondere groep binnen het ruime ondernemingsbegrip. Denk aan advocaten, artsen, architecten, notarissen, dierenartsen en apothekers.
Ook andere zelfstandige dienstverleners, zoals een zelfstandige kinesitherapeut of logopedist, zijn een onderneming in de zin van het WER, ook als ze niet onder de strikte definitie van vrij beroep vallen.
Wat betekent dat concreet?
Sinds 1 november 2018 bestaat er geen apart boek meer in het WER voor vrije beroepen. Ze vallen onder Boek VI WER over marktpraktijken en consumentenbescherming, net als elke andere onderneming.
Is de cliënt een consument, dan moet de vrije beroeper die regels respecteren. Zo kan een beding in zijn contract of algemene voorwaarden getoetst worden op onrechtmatigheid. Is de cliënt zelf een onderneming, bijvoorbeeld een bouwbedrijf dat een architect inschakelt, dan geldt die consumentenbescherming niet. Wie een consument is, leest u in Wat is een consument in het consumentenrecht? en Wanneer geniet u van de wettelijke consumentenbescherming?
Twee uitzonderingen om te onthouden
Voor overeenkomsten die buiten de verkoopruimte worden gesloten, bijvoorbeeld bij u thuis, geldt een bijzondere regeling met onder meer een herroepingsrecht. Art. VI.63/1 WER sluit die regeling uit voor:
- overeenkomsten die een notaris of een gerechtsdeurwaarder opstelt in zijn hoedanigheid van openbaar ambtenaar (§ 1);
- overeenkomsten over juridische bijstand die een advocaat verleent met toepassing van deel II, boek IIIbis, van het Gerechtelijk Wetboek (§ 2). Dat is het stelsel van de juridische eerste- en tweedelijnsbijstand, vroeger "pro deo" genoemd.
Die tweede uitzondering is dus beperkt. Ze geldt niet automatisch voor elke overeenkomst met een advocaat.
Kort samengevat: vraag en antwoord
Is een arts of advocaat wettelijk een onderneming? Ja. Een zelfstandige vrije beroeper valt onder de ruime definitie van onderneming in art. I.1, 1° WER. Het vrij beroep (art. I.1, 14° WER) is een bijzondere groep binnen dat begrip.
Moet een vrije beroeper de consumentenregels toepassen? Ja, als de cliënt een consument is. Voor overeenkomsten buiten de verkoopruimte zijn er uitzonderingen voor notarissen en gerechtsdeurwaarders als openbaar ambtenaar, en voor juridische bijstand door een advocaat binnen het stelsel van juridische bijstand van het Gerechtelijk Wetboek.
Veelgestelde vragen
Heb ik een herroepingsrecht als ik een advocaat thuis inschakel?
Dat hangt af van de situatie. De uitzondering van art. VI.63/1, § 2 WER geldt alleen voor juridische bijstand binnen het wettelijke stelsel van juridische bijstand. Voor andere overeenkomsten met een advocaat geldt die uitzondering niet zomaar.
Is een architect een vrij beroep?
Ja. Een architect levert intellectuele prestaties en is onderworpen aan de plichtenleer van de Orde van Architecten. Hij is dus zowel een onderneming als een beoefenaar van een vrij beroep.
Geldt de consumentenbescherming als mijn cliënt een vennootschap is?
Nee. De bescherming geldt alleen als de cliënt een consument is: een natuurlijke persoon die handelt buiten zijn beroepsactiviteit.
Moet een vrije beroeper winst nastreven om een onderneming te zijn?
Nee. Sinds 1 november 2018 is een winstoogmerk geen voorwaarde meer. Wie zelfstandig een beroepsactiviteit uitoefent, is een onderneming.