Een overeenkomst om niet (kosteloos) of onder bezwarende titel: het klinkt als een detail. Toch bepaalt dat verschil hoe streng iemand aansprakelijk is, en hoe makkelijk een schuldeiser een contract kan aanvechten. Een schenking en een verkoop lijken soms op elkaar, maar juridisch zijn ze een wereld van verschil.
Wat is het verschil?
Het onderscheid staat sinds 1 januari 2023 in artikel 5.7 BW (Boek 5 "Verbintenissen"). De wet zegt het zo:
- een contract is onder bezwarende titel wanneer het voor elke partij een voordeel oplevert;
- een contract is ten kosteloze titel (om niet) wanneer een partij de andere een voordeel verschaft, en in ruil daarvoor geen voordeel krijgt.
Let op het woord "voordeel". De wet vraagt niet dat beide prestaties evenveel waard zijn, en ook niet dat er geld tegenover staat. Een verkoop tegen een vriendenprijs blijft dus een contract onder bezwarende titel: beide partijen krijgen iets. Het gaat om een wederzijds voordeel, niet om gelijkwaardigheid.
Enkele voorbeelden
- Kosteloos (om niet): een schenking, of een bruikleen waarbij u een boek of een aanhangwagen gratis uitleent.
- Onder bezwarende titel: een verkoop, een huur of een aanneming. Beide partijen leveren een prestatie en krijgen er iets voor terug.
Een bijzondere vorm is het kanscontract, waarbij het voordeel afhangt van een onzekere gebeurtenis. Zie Wat is een kanscontract?
Niet langer "buiten het handelsrecht"
Oudere teksten zeggen soms dat kosteloze overeenkomsten "buiten het handelsrecht" vallen. Die uitleg is verouderd. Sinds de hervorming van het ondernemingsrecht in 2018 bestaat het onderscheid tussen koopman en niet-koopman niet meer. Vandaag spreekt men van ondernemingsrecht. Dat vertrekt van een formeel begrip "onderneming", niet van de aard van de activiteit.
Waarom is het onderscheid belangrijk?
De pauliaanse vordering
Met de pauliaanse vordering kan een schuldeiser opkomen tegen een rechtshandeling van zijn schuldenaar die zijn verhaalsrechten bedrieglijk benadeelt. Denk aan een schuldenaar die vlak voor een veroordeling zijn huis wegschenkt. Die vordering staat nu in artikel 5.243 BW (vroeger artikel 1167 oud BW). Zie Wat is een pauliaanse vordering?
Hier speelt het onderscheid een grote rol voor het bewijs:
- Gaat het om een handeling onder bezwarende titel, zoals een verkoop? Dan moet de schuldeiser ook bewijzen dat de derde die het goed kreeg, wist of behoorde te weten dat de handeling de schuldeisers zou benadelen.
- Gaat het om een kosteloze handeling, zoals een schenking? Dan hoeft de schuldeiser dat bewijs over de derde niet te leveren. De drempel ligt dus merkelijk lager.
De aansprakelijkheid van wie gratis helpt
Wie gratis een dienst bewijst, wordt vaak milder beoordeeld. Een duidelijk voorbeeld is de bewaargeving. Bewaart iemand kosteloos uw spullen, dan moet hij er even goed voor zorgen als voor zijn eigen goederen (art. 1927 oud BW). Wordt hij voor de bewaring betaald, dan wordt die zorgplicht strenger beoordeeld (art. 1928 oud BW).
Voor nieuwe contracten vanaf 1 september 2027 regelt Boek 7 BW "Bijzondere contracten" (wet van 22 juli 2026, Belgisch Staatsblad 23 september 2026) de bijzondere contracten opnieuw, ook de bewaargeving en de bruikleen. Voor bestaande contracten blijven de oude regels gelden.
Kort samengevat: vraag en antwoord
Wat is het verschil tussen een overeenkomst om niet en een overeenkomst onder bezwarende titel? Onder bezwarende titel krijgt elke partij een voordeel. Bij een overeenkomst om niet krijgt de partij die het voordeel geeft, er niets voor terug (art. 5.7 BW).
Waarom is dat onderscheid belangrijk? Het bepaalt onder meer wat een schuldeiser moet bewijzen bij de pauliaanse vordering (art. 5.243 BW), en hoe streng iemand aansprakelijk is, bijvoorbeeld bij bewaargeving.
Veelgestelde vragen
Moeten beide prestaties evenveel waard zijn om van bezwarende titel te spreken?
Nee. De wet spreekt van een voordeel voor elke partij, niet van gelijkwaardige prestaties. Een verkoop tegen een lage prijs blijft een contract onder bezwarende titel.
Is een verkoop een kosteloze overeenkomst?
Nee. Bij een verkoop krijgen beide partijen iets: de koper het goed, de verkoper de prijs. Het is een overeenkomst onder bezwarende titel.
Ben ik als gratis bewaarnemer even streng aansprakelijk?
Nee. Wie kosteloos bewaart, moet zorgen zoals voor zijn eigen goederen. Wie betaald wordt, wordt strenger beoordeeld.
Kan een schuldeiser een schenking makkelijker aanvechten dan een verkoop?
Ja. Bij een kosteloze handeling hoeft de schuldeiser niet te bewijzen dat de begunstigde wist dat de schuldeisers benadeeld werden. Bij een verkoop moet hij dat wel bewijzen.