Consensuele overeenkomsten zijn de regel in het Belgische recht: een akkoord volstaat, soms zelfs een handdruk. Toch zijn er contracten waarvoor meer nodig is. Voor sommige moet een zaak overhandigd worden, voor andere is een notariële akte verplicht. Hieronder leest u wat het verschil is tussen consensuele, zakelijke en plechtige overeenkomsten, en waarom dat in de praktijk belangrijk is.
Drie soorten overeenkomsten
Het recht deelt overeenkomsten in volgens wat nodig is om ze te laten ontstaan:
- consensuele overeenkomsten: de wilsovereenstemming van de partijen volstaat;
- zakelijke overeenkomsten: het contract ontstaat pas als een zaak overhandigd wordt;
- plechtige overeenkomsten: het contract is pas geldig als een bepaalde vorm gerespecteerd wordt, bijvoorbeeld een notariële akte.
Welke voorwaarden elke overeenkomst moet vervullen om geldig te zijn, leest u in Wat zijn de geldigheidsvoorwaarden van elke overeenkomst?
Consensuele overeenkomsten: de algemene regel
Een consensuele overeenkomst komt tot stand door het loutere akkoord van de partijen. Dat heet het consensualisme. Het is de hoofdregel, zelfs wanneer eigendom wordt overgedragen. Een koop is dus in principe gesloten zodra koper en verkoper het eens zijn over de zaak en de prijs.
Sinds 01/01/2023 staat dat beginsel uitdrukkelijk in Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek. Art. 5.28 BW bepaalt: "Het contract komt tot stand door de loutere wilsovereenstemming van de partijen." De uitzonderingen staan in art. 5.29 BW: de wet of het contract kan een vormvereiste opleggen of de overhandiging van een zaak vereisen. Meer over hoe dat akkoord tot stand komt, leest u in Wat is wilsovereenstemming in het recht?
Zakelijke overeenkomsten
Bij een zakelijke overeenkomst volstaat een akkoord niet. Het contract ontstaat pas wanneer de zaak effectief wordt overhandigd. Klassieke voorbeelden zijn de bewaargeving en de lening.
Het pand was vroeger ook een schoolvoorbeeld. Dat is niet meer zo. Sinds de nieuwe Pandwet op 01/01/2018 in werking trad, kan een pand op roerende goederen louter contractueel worden gevestigd, zonder afgifte. Tegenover derden werkt het pand dan door een registratie in het pandregister of doordat de schuldeiser het goed in bezit krijgt.
Plechtige overeenkomsten
Bij een plechtige overeenkomst is een bepaalde vorm een geldigheidsvereiste. Zonder die vorm bestaat het contract juridisch niet. Twee bekende voorbeelden:
- De schenking: die moet bij notariële akte gebeuren. Dat staat sinds 01/07/2022 in art. 4.158 BW (Boek 4, nalatenschappen, schenkingen en testamenten), vroeger art. 931 oud BW. Handgiften en onrechtstreekse schenkingen blijven mogelijk zonder notaris.
- De hypotheek: ook die vereist een notariële akte (art. 76 Hypotheekwet). Dat deel van het zekerhedenrecht is nog niet overgebracht naar het nieuwe Boek 9 BW. Van Boek 9 is voorlopig enkel Titel 1 over de persoonlijke zekerheden, zoals de borgtocht, van kracht sinds 01/01/2026.
Geldigheid, bewijs of tegenwerpelijkheid
Een vormvereiste kan drie functies hebben. Het is belangrijk die uit elkaar te houden:
- geldigheid: zonder de vorm is er geen contract (bijvoorbeeld een schenking zonder notariële akte);
- bewijs: het contract bestaat, maar u heeft een geschrift nodig om het te bewijzen;
- tegenwerpelijkheid: het contract geldt tussen de partijen, maar derden kunnen het pas tegengeworpen krijgen na een formaliteit, zoals een registratie.
Bij een verkoop volstaat een mondeling akkoord dus voor de geldigheid. Maar boven een bepaald bedrag heeft u een geschrift nodig om het te bewijzen. Die drempel bedroeg vroeger € 375,00. Sinds het nieuwe bewijsrecht (Boek 8 BW, van kracht sinds 01/11/2020) ligt hij op € 3.500,00 (art. 8.9, §1 BW). Dat bedrag kan bij koninklijk besluit worden aangepast.
Wilt u weten welke contracten een eigen wettelijke regeling hebben? Lees dan Wat zijn benoemde contracten?
Kort samengevat: vraag en antwoord
Volstaat een mondeling akkoord voor een geldig contract? Meestal wel. Dat is het consensualisme (art. 5.28 BW). Alleen als de wet of het contract een vorm of een overhandiging vereist, volstaat het akkoord niet.
Vanaf welk bedrag heb ik een geschrift nodig als bewijs? Vanaf € 3.500,00 (art. 8.9, §1 BW). De oude drempel van € 375,00 geldt sinds 01/11/2020 niet meer.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een geldigheidsvereiste en een bewijsvereiste?
Een geldigheidsvereiste is nodig opdat het contract zou bestaan. Een bewijsvereiste is alleen nodig om het contract achteraf te kunnen bewijzen.
Is een schenking nog altijd een plechtig contract?
Ja. Een schenking moet bij notariële akte gebeuren (art. 4.158 BW, vroeger art. 931 oud BW). Handgiften en onrechtstreekse schenkingen vormen een uitzondering.
Is een hypotheek nog altijd een plechtig contract?
Ja. Een hypotheek vereist een notariële akte (art. 76 Hypotheekwet). Die regel is nog niet in het nieuwe Boek 9 BW opgenomen.
Is een pand nog een zakelijke overeenkomst?
Niet meer. Sinds 01/01/2018 kan een pand op roerende goederen louter contractueel tot stand komen. Registratie of buitenbezitstelling is nodig om het tegenover derden te laten gelden.