Het onderzoek naar het vaderschap

Toepassingsgebied

Een vordering tot onderzoek naar het vaderschap is slechts mogelijk ten aanzien van kinderen:

• van wie de afstamming langs vaderszijde niet (meer) vaststaat;
• en die evenmin een meemoederlijke afstammingsband hebben. 

Met andere woorden: het kind mag, naast de moederlijke afstamming, geen andere vastgestelde afstammingsbanden hebben, noch ten aanzien van een man, noch ten aanzien van een meemoeder. 

De vordering tot onderzoek naar het vaderschap is dus niet mogelijk wanneer:

• het vaderschap reeds en nog steeds vaststaat, bijvoorbeeld op grond van de vaderschapsregel;
• het kind erkend werd door een andere man, tenzij die erkenning voorafgaandelijk succesvol werd betwist. 

In die gevallen kan de genetische vader eventueel het bestaande vaderschap betwisten, zodat bij succes zijn eigen vaderschap vervolgens van rechtswege wordt vastgesteld, zonder dat nog een afzonderlijk onderzoek vereist is. 

Volgens de wet is een onderzoek naar vaderschap niet toegestaan wanneer er tussen de moeder en de (vermeende) vader een huwelijksbeletsel wegens bloed- of aanverwantschap bestaat waarvoor geen ontheffing mogelijk is. Het Grondwettelijk Hof heeft echter geoordeeld dat dit artikel 325 oud BW de grondwet schendt. Daarom moet de rechter het verzoek toch behandelen en nagaan of de afstammingsband in overeenstemming is met het belang van het kind. 

Bewijs

Om een vordering tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap gegrond te verklaren, moet het genetisch vaderschap van de beweerde vader worden bewezen.

Krachtens artikel 324 oud BW kan men dit bewijs op drie verschillende manieren leveren:

• Bezit van staat ten aanzien van de beweerde vader: het aantonen dat er bezit van staat is tussen het kind en de beweerde vader (bv. het kind wordt algemeen beschouwd als het kind van die man, wordt door hem opgevoed, etc.) levert een wettelijk vermoeden van vaderschap op. Dit is echter een weerlegbaar vermoeden, het tegendeel kan dus bewezen worden.  
   
• Wettelijke bewijsmiddelen: bij gebreke van bezit van staat, kan men het vaderschap bewijzen met alle wettelijke middelen. Men kan overgaan tot het leveren van rechtstreeks bewijs van een genetische band tussen het kind en de beweerde vader, bijvoorbeeld door middel van een DNA-onderzoek. Indien de beweerde vader overleden is, kan de rechter een autopsie bevelen. 
   
• Geslachtsgemeenschap tijdens verwekkingstijdstip: het bewijs dat er geslachtsgemeenschap heeft plaatsgevonden tussen de moeder en de beweerde vader tijdens de periode van verwekking (tijdvak van de 300ste t.e.m. de 180ste dag voor de geboorte) vormt eveneens een weerlegbaar vermoeden van vaderschap. Men kan dit vermoeden weerleggen door aan te tonen dat er ernstige twijfel bestaat over het causale verband tussen de geslachtsgemeenschap en het vaderschap (bv. bewijs van onvruchtbaarheid). 

Wie kan de vordering instellen en binnen welke termijn?

De vordering tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap kan slechts worden ingesteld door:

• Het kind
  • Het kind zelf kan de vordering instellen, ongeacht zijn of haar leeftijd (dus ook voor de leeftijd van twaalf jaar;
  • Indien het kind overlijdt, gaar het vorderingsrecht over op zijn/haar afstammelingen, die de vordering kunnen instellen tot uiterlijk de 25ste verjaardag van hun overleden ouder (het kind dat oorspronkelijk titularis was van de vordering);
• De moeder;
• De vermeende genetische vader.

Het Openbaar Ministerie heeft geen vorderingsrecht in het kader van een onderzoek naar vaderschap. Het kan dus niet uit eigen beweging optreden om een afstammingsband langs vaderszijde te doen vaststellen. 

Bijzondere gronden van ontoelaatbaarheid

Hier moeten verschillende scenario’s onderscheiden worden van elkaar.

1. Bezwaar van het kind bij een vordering door de moeder of de genetische vader

In bepaalde gevallen kan het kind bezwaar maken tegen een vordering die door de moeder of de vermeende (genetische) vader is ingesteld:

• Meerderjarig of ontvoogd kind: een kind dat meerderjarig of ontvoogd is, beschikt over een absoluut vetorecht. Als hij/zij zich verzet tegen de vaststelling van het vaderschap, is de vordering automatisch ontoelaatbaar.
• Minderjarig kind van minstens twaalf jaar: in dit geval kan het kind zich verzetten indien de vaststelling van de afstamming kennelijk strijdig is met zijn belangen. Het gaat hier om een relatieve grond van ontoelaatbaarheid.
• Kind jonger dan twaalf jaar: wettelijk gezien kan het kind zelf geen bezwaar maken en ook zijn/haar wettelijke vertegenwoordiger niet.

2. Bezwaar van de moeder bij een vordering door het kind of de genetische vader 

Ook de moeder kan, in bepaalde omstandigheden, bezwaar maken tegen een vaderschapsvordering ingesteld door het kind of de vermeende vader:

• Bij een meerderjarig of ontvoogd kind: de moeder beschikt kan geen verzet doen.
• Bij een minderjarig kind van minstens één jaar: de moeder kan wel verzet aantekenen op grond van strijdigheid met het belang van het kind. De familierechter onderzoekt dan of het vaderschap al dan niet in het belang van het kind is. 
• Bij een kind jonger dan één jaar: volgens de wet kon de moeder in deze situatie geen bezwaar maken.

Het Grondwettelijk Hof heeft echter geoordeeld dat deze beperking ongrondwettelijk is. Sindsdien kunnen de rechtbanken bij verzet door de moeder ook, met betrekking tot een kind onder één jaar, nagaan of de vaststelling van het vaderschap niet kennelijk strijdig is met diens belang en desgevallend de vordering afwijzen. 

3. Volledige toetsing in plaats van een marginale toetsing

De wet voorzag oorspronkelijk slechts een marginale toetsing van het belang van het kind: de rechter mocht de vordering enkel afwijzen als er sprake was van een “kennelijke strijdigheid” met het belang van het kind. 

Het Grondwettelijk Hof heeft ook hier ingegrepen: een louter marginale toetsing is in strijd met de grondwet. De familierechtbank moet voortaan een volledige belangenafweging maken. Daarbij mag ook het recht van de genetische vader om zijn afstammingsband te laten versnellen meer in overweging worden genomen. 

4. Bezwaar van de moeder en/of van het kind indien de man schuldig werd verklaard aan verkrachting van de moeder

Een vordering tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap wordt steeds afgewezen wanneer de vermeende vader strafrechtelijk schuldig werd bevonden aan de verkrachting van de moeder. Dit geldt ongeacht de leeftijd van het kind. 

Termijn

Voor deze vordering geldt een verjaringstermijn van 30 jaar. Deze termijn begint te lopen:

• Vanaf de geboorte van het kind;
• In geval van bezit van staat, vanaf het moment dat dit is opgehouden te bestaan. 

Belangrijk is dat de verjaring wordt geschorst zolang het kind minderjarig is. Daardoor kan een kind in de praktijk vaak nog lang na zijn meerderjarigheid een vaderschapsvordering instellen. Het kind moet wel ten laatste op zijn of haar 48ste verjaardag de vordering instellen.

Tegen wie wordt de vordering ingesteld?

De persoon die een vordering tot gerechtelijke vaststelling van vaderschap instelt, moet dit doen tegen bepaalde partijen, afhankelijk van wie de vordering instelt. 

Wanneer het kind of de moeder een vordering instelt tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap wordt de vordering gericht tegen de vermeende vader. Indien de vermeende vader overleden is, dan wordt de vordering ingesteld tegen zijn erfgenamen. 

Als de moeder en het kind de vordering niet samen instellen, moeten zij elkaar in het geding betrekken. De moeder moet dus het kind betrekken bij haar vordering en omgekeerd. 

Stelt de genetische vader een vordering in tot vaststelling van zijn vaderschap, dan moet hij deze instellen tegen het kind en de moeder. 

Bijkomende vormvereisten in geval van onderzoek naar het vaderschap tegen een gehuwd man

Wanneer een vordering tot gerechtelijk onderzoek naar het vaderschap is gericht tegen een man die gehuwd is (op het moment van conceptie van het kind), maar het kind niet bij zijn echtgenote of echtgenoot verwekt is, dan gelden er bijzondere regels. 

Hoewel de echtgenote of echtgenoot niet formeel in het geding moet worden geroepen, moeten men wel de volgende regels naleven: 

• Indien het vaderschap gerechtelijk wordt vastgesteld, moet het vonnis betekend worden aan de echtgenote of echtgenoot.
• Gebeurt deze betekening niet, dan is de vastgestelde afstammingsband niet-tegenstelbaar aan:
  • De echtgenote of echtgenoot van de man;
  • De gemeenschappelijke kinderen uit het huwelijk.

Deze formaliteit is dus cruciaal om de rechtgevolgen van de afstammingsband ten volle te laten spelen binnen het huwelijk van de vader.